Musiceren is Mensenwerk
Ik herinner me concerten waarbij ik dacht: "hoe is het mogelijk?"
Je ziet op dat moment een ensemble spelen dat (uiteraard) uit meerdere mensen bestaat, maar wat je hoort is een enkele bron van muziek, een idee, een gevoel, kortom een ultieme eenheid die je in deze van conflict vergeven wereld nauwelijks mogelijk acht. Bij een optreden van de gebroeders Assad had ik zo'n ervaring, die twee jongens speelden samen als waren ze een muzikant. Alles greep in elkaar, tot de allerkleinste details. Ongelooflijk!
Als ik achteraf nadenk over dit soort ervaringen kan ik niet anders dan vaststellen dat zo'n ensemble spectaculair op me overkomt. Op het toneel zitten immers twee of meer mensen, verschillende karakters, en allemaal op hun eigen manier bezig met de muziek, maar wel met een consensus -letterlijk vertaald "samenvoelen"- die je als luisteraar meesleept.
Musiceren is mensenwerk. Je maakt muziek met al je vreugde, angsten, ergernissen, (jeugd)trauma's, liefde, haat, verdriet en de rest van het scala aan menselijke gevoelens. Hoe stijgt een muzikant als solist of lid van een ensemble boven deze smeltkroes van tegenstrijdigheden uit?
Wat me vooral intrigeert is hoe muzikanten samenwerken om dit resultaat te bereiken, hoe ze communiceren, hoe ze het met elkaar eens zijn en vooral hoe ze omgaan met hun ergernissen en conflicten die een dergelijke muzikale consensus kunnen tegenwerken of zelfs verijdelen. Muziek blijft immers mensenwerk.
Mensenwerk geeft conflicten. Als je ensemble groter is dan een muzikant, is er altijd kans dat je elkaar in de haren gaat vliegen.
Heb je als solist (een "ensemble" van een persoon) dan geen last van conflicten? Jazeker wel, maar die conflicten zitten meestal onder je pet. Denk eens aan Segovia's historische uitspraak over zijn innerlijke leraar en de leerling in hemzelf. Die twee konden het ondanks conflicten toch met elkaar vinden, maar dat wil niet zeggen dat ze altijd in harmonie samenleefden.
Het boek Innerlijk Musiceren van Barry Green en Timothy Gallwey spreekt over de rol van innerlijke conflicten tussen aspecten van je persoonlijkheid die het musiceren maken of breken. Dus het is geen oplossing om solist te blijven om conflicten bij het muziekmaken te ontlopen.
Bij ensembles van meer personen krijgen conflicten een intermenselijk karakter, waarbij heel soms zelfs fysiek geweld niet wordt geschuwd. Dat verbaast me niks, want een muzikale samenwerking speelt zich voor een belangrijk deel op emotioneel niveau af en dat geeft er een meer complex en vooral meer gepassioneerd tintje aan conflicten.
Ensembles zijn er van twee mensen tot ver over de honderd. Grotere ensembles zoals een symfonieorkest of een koor hebben over het algemeen een dirigent voor de muzikale leiding en coordinatie, kleinere ensembles moeten het onderling eens zien te worden over onderwerpen zoals dynamiek, stemming en andere uitvoeringsaspecten.
Dat gaat niet altijd volgens het veelgeroemde poldermodel. Zeker in de muziek bestaan er rollenpatronen rond leiderschap en rangorde in een machtsstructuur.
Zoveel mensen, zoveel zinnen. Dat geldt net zo goed in ensembles zoals een gitaarduo. Zodoende komen er naast fraaie stukjes muzikale samenwerking ook conflicten om de gekste dingen voor, die op den duur niet zelden tot ontbinding van het ensemble leiden.
Na de initiele euforie van het starten van een muzikale relatie begint het net zoals in andere relaties meestal met de kleine ergernissen. Als je daar niets aan doet, wordt de stapel op gegeven moment te groot, zodat het zaakje soms om redenen die er niets mee te maken hebben uit elkaar kan klappen.
Een van de kernpunten in conflictomgang en het ontzenuwen van ergernissen is communicatie. En dat is bepaald even wennen als je met je (muzikale) partner over iets gevoelsmatigs als muziek moet praten.
Hoe leg je bijvoorbeeld je partner uit dat hij of zij jou compleet van het toneel speelt met een overdonderend volume, terwijl hij/zij juist zo lekker van de muziek zit te genieten? Hoe reageer je op een knorrige opmerking rond ritmiek, als je al blij bent dat je die passage net kunt spelen en teleurgesteld bent over de afwijzende of bijna arrogante reactie van de ander? Hoe leg je een partner uit welke emotie je wilt weergeven en welke ondersteuning je daar graag bij zou willen hebben, maar van hem/haar daarbij weerstand ondervindt, bijvoorbeeld door het halstarrig toepassen van het rollenpatroon van solist en begeleider? Hoe slecht je een meningsverschil over een vingerzetting of de klank van een passage? Onderwerpen te over!
Ikzelf heb een betrekkelijk geringe ervaring met ensembles, maar denk ik toch voldoende om iets te zeggen over een speciaal aspect in het samen musiceren, namelijk De Ergernis. Onafgewerkte ergernissen ondergraven de muziek. Daarom verdienen ze net zo goed een plaats binnen de Gitariteiten als onderwerpen zoals voorspelen, plankenkoorts, emotie en motivatie.
Mijn allereerste ensemble was een gelegenheidsensemble voor een voorspeelavond op de muziekschool, mijn muzieklerares had de samenstelling gekozen. Alles ging heel ad-hoc met zeer weinig voorbereiding, we hebben niet meer dan drie repetities samen gehad. Reeds tijdens die paar repetities bleek dat we totaal niet bij elkaar pasten. Mijn minimale ervaring met samenspelen hielp ook al niet mee, ik was al blij dat ik een partij tot het eind kon spelen zonder er tien keer uit te vliegen! Conflicten en ergernissen waren dan ook niet van de lucht, zelfs tot op het toneel toe. Ik was blij dat ik er af was, en mijn gelegenheidspartner vermoedelijk ook.
Mijn tweede ensemble was een gitaar-fluit duo. We hebben precies een optreden gehad, waarbij ik in de voorbreiding een opmerkelijk staaltje optimisme meemaakte van haar fluitleraar: hij ging er namelijk van uit dat je met een gitaar kon intoneren om stemmingsproblematiek van de fluitiste te compenseren. Ehh.. ik dacht het eigenlijk niet. We hebben een paar jaar in de studeerkamer lol gehad en de samenwerking bracht me tot het maken van drie boekjes gitaar/fluit arrangementen, die bij Van Teeseling zijn uitgegeven. Uiteindelijk overleed het duo aan uitputting, zonder direct uitgesproken ergernissen. Dat wil niet zeggen dat ze er niet waren, overigens, want het feit dat de progressie nul of zelfs negatief blijkt, is niet altijd leuk om vast te stellen.
Mijn derde ensemble was het Granados Duo. Dat was hard werken voor me, want mijn partner speelde erg goed en had een dijk van een toon. De op zich op het oog goed lopende samenwerking eindigde na een jaar echter nogal abrupt, na een niet geheel naar wens verlopend concert met dito recensie in de krant. Hard werken en "extra hard tension" snaren bleken onvoldoende om de sluimerende problematiek op te lossen: hier waren er blijkbaar genoeg onuitgesproken ergernissen om de samenwerking eenzijdig te beeindigen.
Mijn huidige ensemble was het Gitaarduo DOS Amigos -de naamgever van deze website- dat zojuist het vijftien jarig jubileum heeft gevierd. In eerste instantie een vruchtbare samenwerking met een hoop mooie arrangementen en een aantal succesvolle concerten. Op dit moment is het duo echter door interne conflicten inmiddels aan zijn einde gekomen. Ook hier hebben in jaren opgebouwde en niet nader uitgesproken ergernissen blijkbaar hun destructieve werk gedaan.
Als ik zo terugkijk, herken ik een patroon. Ik moet blijkbaar toch eens wat assertiever en communicatiever worden, want ergernissen opbouwen en koesteren is een ding, ze oplossen is een heel ander. Voordat je tot een oplossing kunt komen, moet je er onvermijdelijk eerst over communiceren en dat impliceert conflict. De lieve vrede bewaar je niet door conflicten te ontlopen. Si vis Pacem, para Bellum -als je vrede wilt, wees dan voorbereid op oorlog- zeiden de oude Romeinen al.
Kortom, voldoende stof voor een opmerkelijke gitariteit: de ergernissen. In het volgende bespreek ik er een paar. Laat je niet misleiden door de titels (je zou kunnen denken dat ik alleen partners de schuld geef), iedere ergernis heeft twee zijden van de medaille.